ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުން ހައްދުންމަތީގެ އިރުމަތީ ބިތުގައި އޮންނަ ލ. އިސްދޫއަކީ ދިވެހި ތާރީހުގެ ރަން ސަފުހާތަކެއް ގުޅިފައިވާ، އާސާރީ ގޮތުން ނުހަނު މުހިންމު ރަށެކެވެ. މި ރަށުގެ މުއްސަނދި ތާރީހު ފެންނަން އޮތް އެންމެ ވަރުގަދަ ހެއްކަކީ އެ ރަށުގައި ހުރި އާސާރީ މިސްކިތާއި، އިސްލާމްދީނުގެ ކުރީގެ ބައެއް ބިނާތަކެވެ.
ލ. އިސްދޫގެ އާސާރީ މިސްކިތަކީ ދިވެހި ކާބަފައިންގެ ކެނދުކެނޑުމާއި، ހިރިގަލުގެ މަސައްކަތްތެރިކަން އިންތިހާއަށް ދައްކުވައިދޭ ބިނާއެކެވެ. ރަށުގެ ދުވަސްވީ މީހުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި، މި މިސްކިތަކީ މީގެ އެތައް ސަތޭކަ އަހަރެއް ކުރިން ބިނާކޮށްފައިވާ ތަނެކެވެ. މިސްކިތުގެ ފާރުތައް ބިނާކޮށްފައިވަނީ ކަނޑުން ނަގާފައިވާ ހިރިގަލުންނެވެ. މި ގަލުގައި ކަނޑާފައިވާ ކުރެހުންތަކާއި ފަރުމާތަކަކީ މިއަދުގެ ޒަމާނީ ވަސީލަތްތަކާ ނުލައި އެ ދުވަސްވަރުގެ މީހުން ކޮށްފައިވާ އާދަޔާހިލާފު މަސައްކަތްތަކެކެވެ. މިސްކިތުގެ އެތެރޭގެ ލަކުޑި މަސައްކަތްތަކާއި، ފަންގިފިލާގައިވާ ލިޔެލާޖެހުމުގެ މަސައްކަތްތަކަކީ ދިވެހި ފަންނުވެރިކަމުގެ ރީތި މިސާލުތަކެކެވެ.
އިސްދޫއިން ވާހަކަދެއްކި ބައެއް ފަރާރްތަކުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި، މި މިސްކިތް ބިނާކުރުމުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާ ބައެއް ތަކެއްޗަކީ ރަށުގެ ވަށައިގެންވާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުތަކުން ހޯދާފައިވާ ތަކެއްޗެވެ. އަދި މިސްކިތުގެ ގޯތިތެރޭގައި ހުރި އާސާރީ ވަޅާއި، ގަބުރުސްތާނުގައި ހުރި މަހާނަގާތަކުން ވެސް އެ ރަށުގެ މުސްކުޅި ތާރީހު ސިފަވެގެންދެއެވެ. މިސްކިތުގެ ފާރުތަކުގައިވާ ބައެއް ލިޔުންތަކަކީ ދިވެހިންގެ ދުވަސްވީ އަކުރުތަކުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުންތަކެއް ކަން ވެސް ރަށުގެ އިސްރަށްވެހިން ފާހަގަކުރެއެވެ.
އިސްދޫގެ އާސާރީ މުއްސަނދިކަން ހަމައެކަނި މިސްކިތުން ނިމެނީއެއް ނޫނެވެ. މި ރަށަކީ ރާއްޖެ އިސްލާމްވުމުގެ ކުރީގެ ތާރީހު ވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ފެންނަން އޮތް ރަށެކެވެ. އެގޮތުން ރަށުގެ މީހުން "ހަވިއްތަ" މި ނަމުން މުހާތަބުކުރާ ބޮޑު ފުންޏަކީ ބުދުދީނުގެ ފައްޅިއެއް ހުރި ތަނެއް ކަމަށް ތާރީހީ ދިރާސާވެރިން ބުނެއެވެ. ރަށުގެ މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި، މީގެ އަހަރުތަކެއް ކުރިން އެ ތަނުން ބައެއް ބުދުތަކާއި އާސާރީ ތަކެތި ފެނިފައިވެއެވެ. މި ހަވިއްތަ ހުންނަ ސަރަހައްދަކީ ރަށުގެ ތާރީހާ ގުޅިފައިވާ ވަރަށް ގިނަ ވާހަކަތަކެއް ކިޔައިދޭ ތަނެކެވެ.
އިސްދޫ ލޯމާފާނު: ދިވެހި ތާރީހުގެ އެންމެ ދުވަސްވީ އެއް ހެކި
އިސްދޫ ލޯމާފާނަކީ މީލާދީން 1194 ވަނަ އަހަރު (ހިޖުރައިން 590 ވަނަ އަހަރު) ލިޔެފައިވާ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް މަސްދަރެވެ. ރަށުގެ ދުވަސްވީ މީހުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި، މި ލޯމާފާނަކީ ލޯ ފޮތްތަކެއްގެ ސިފައަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ، 30 އަށްވުރެ ގިނަ ފަތް ހިމެނޭ ވަރަށް އަގުހުރި އާސާރީ އެއްޗެކެވެ. މި ލޯމާފާނުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ އިސްދޫގައި ހުރި ބުދުދީނުގެ ފައްޅިތައް ނައްތާލައި، އެ ތަންތަނުގައި މިސްކިތްތައް ބިނާކޮށް އެ މިސްކިތްތައް ބެލެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކުރެވުނު ހުކުމްތަކާއި ހަދިޔާކުރެވުނު ބިންތަކުގެ ވާހަކައެވެ. މީގެ އިތުރުން އޭރުގައި ރާއްޖޭގެ އިދާރީ ހިންގުން އޮތް ގޮތް ވެސް މި ލޯމާފާނުން ވަރަށް ތަފްސީލުކޮށް އެނގެން އޮވެއެވެ.
ރަށުގެ މީހުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި އިސްދޫ އިސްލާމްވީ މާލެ އިސްލާމްވިތާ ދުވަސްތަކެއް ފަހުންނެވެ. ތާރީހީ ރިވާޔަތްތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، އިސްދޫއަކީ އޭރު ބުދުދީނުގެ ވަރަށް ވަރުގަދަ މަރުކަޒެކެވެ. ރަށުގެ އިސްރަށްވެހިން ބުނާ ގޮތުގައި އެ ރަށުގެ މީހުން އިސްލާމްދީނަށް އެނބުރިގަތީ މާލެއިން ފޮނުއްވި މަންދޫބުންގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުންނެވެ. މި ބަދަލާއެކު ރަށުގައި ހުރި ބޮޑެތި ބުދު ފައްޅިތައް ތަޅާލައި އެ ތަންތަނުގެ ބިންގަލުގެ މަތީގައި މިސްކިތްތައް ބިނާކުރެވުނެވެ.
ރަށުގެ މީހުންގެ ވާހަކަތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، އިސްދޫ ލޯމާފާނު ލިޔެވުނީ އޭރުގެ ރަސްގެފާނު ސިރީ ފެންނާދީއްތަ މަހާރަދުން (ޒަފަރު މުހައްމަދު އިބްނު އަބްދިﷲ) ގެ އަމުރުފުޅަށެވެ. މި ލޯމާފާނަކީ އެ ދުވަސްވަރުގެ ދިވެހި ބަހާއި އަކުރު (އެވޭލާ އަކުރު) ދިރާސާކުރުމަށް އޮތް އެންމެ މުހިންމު ތަރިކައެވެ. މި ލިޔުމުގައި އިސްދޫގެ އިތުރުން ހައްދުންމަތީގެ އެހެން ބައެއް ރަށްރަށުގެ ވާހަކަވެސް ހިމެނިފައިވެއެވެ.
އިސްދޫގެ އާސާރީ މިސްކިތަށް ބަލާއިރު އެތަނުގެ ވަށައިގެންވާ ހިރިގަލު ފާރުތަކަކީ ލޯމާފާނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ތާރީހީ ބަދަލުތަކުގެ ދިރިހުރި ހެއްކެކެވެ. އިސްދޫ ލޯމާފާނުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ދީނީ އަދި އިޖުތިމާއީ އުސޫލުތަކަކީ ދިވެހި މުޖުތަމައު ބިނާވެގެން އައި ގޮތް ދައްކައިދޭ މުހިންމު ލިޔުމެކެވެ. އެހެންކަމުން އިސްދޫގެ އާސާރީ މިސްކިތާއި، ހަވިއްތަ އަދި ލޯމާފާނަކީ ހަމައެކަނި އެ ރަށުގެ ތަރިކައެއް ނޫނެވެ. އެއީ މުޅި ދިވެހި ގައުމުގެ ތާރީހީ ބިންގަލެވެ.
ލ. އިސްދޫގެ އާސާރީ މިސްކިތާއި އެހެނިހެން ބިނާތައް ހިމާޔަތްކުރުމަކީ މިއަދު ކުރަންޖެހިފައިވާ ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ރަށުގެ މީހުން އެދޭ ގޮތުގައި، މި ތަންތަނަކީ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށްޓަކައި ރަނގަޅަށް ބަލަހައްޓަންޖެހޭ ތަންތަނެވެ. އާސާރީ މިސްކިތުގެ އާބާތުރަ ފިލުވައި، އެ ތަނުގެ އަސްލު ނުގެއްލޭނެހެން މަރާމާތު ކުރުމަކީ ރަށުގެ ރައްޔިތުންގެ ވަރަށް ބޮޑު އުންމީދެކެވެ.
ލ. އިސްދޫގެ އާސާރީ މިސްކިތާއި އެ ރަށުގެ ތާރީހީ ބިނާތަކަކީ ދިވެހި އުންމަތުގެ މުއްސަނދި ތަރިކައެކެވެ. އެ ތަންތަނުން ފެންނަން ހުރި ކުރެހުންތަކާއި، ބިނާކުރުމުގެ ފަންނުވެރިކަމަކީ ކާބަފައިންގެ ހުނަރާއި ގާބިލިއްޔަތުކަން ހާމަކޮށްދޭ ދިރިހުރި ހެކިތަކެކެވެ. ރަށުގެ މީހުން ދޭ މައުލޫމާތުތަކަށް ބަލާއިރު، އިސްދޫއަކީ ހަމައެކަނި ރަށެއް ނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހި ތާރީހުގެ ހުޅުވިފައިވާ ދިރިހުރި ދާރުލްއާސާރެކެވެ.
