މާލޭގެ ހަލަބޮލި ބާޒާރުމަތީގައި ފިހާރައެއް ހިންގާ އަހުމަދު (އަސްލު ނަމެއް ނޫން) ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ހެނދުނު އެންމެ ފުރަތަމަ ވެސް ބަލާލަނީ ވައިބާ ގްރޫޕުތަކުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު ހުރި ވަރަށެވެ. މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ބޭނުންވާ ބޭރު ފައިސާ ބޭންކުތަކުން ނުލިބޭތީ، އޭނާއަށް މަޖުބޫރުވެފައިވަނީ ކަޅު ބާޒާރަށް ބަރޯސާވުމަށެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި އަހުމަދުގެ ހާލަތެއް ނޫނެވެ. ރާއްޖޭގެ ގިނަ ވިޔަފާރިވެރިން މިއަދު ތަހައްމަލުކުރަމުންދާ ހިތްދަތި ހަގީގަތަކީ މިއީއެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ހަގީގަތުގައި ވެސް ރާއްޖޭގައި ޑޮލަރު ނެތިގެން ދިމާވެގެން އުޅޭ މައްސަލައެއްތޯ ނުވަތަ މިއީ އާންމުންގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ ބިރުވެރިކަމެއްގެ ސަބަބުން އުފެދިގެން އުޅޭ މަސްނޫއީ ޑިމާންޑެއްތޯ މިއީ އުފެދޭ ސުވާލެކެވެ.
ރޭ ޕީއެސްއެމް އާއި ބައެއް އެހެން މީޑިއާތަކުން ގެނެސްދިން ހާއްސަ އިގްތިސާދީ ޕްރޮގްރާމެއްގައި މި މައުޟޫއަށް ވަރަށް ފުޅާކޮށް ވަނީ މަޝްވަރާ ކޮށްފައެވެ. މި ޕްރޮގްރާމުގައި ވާހަކަދެއްކި ވިޔަފާރިވެރިންނާއި ކަމާބެހޭ މާހިރުން ވަނީ، މީޑިއާތަކުން ގެނެސްދޭ ހަބަރުތަކާއި ބާޒާރުގައި އޮތް ހަގީގަތާ ހުރި ފަރަގުތައް ތަފްސީލު ކޮށްދީފައެވެ. ހާއްސަކޮށް، ޑޮލަރުގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި ސަޕްލައި ނެތިގެން ދިމާވާ ކަމެއް ނޫން ކަމާއި، އޭގެ ފަހަތުގައި އެހެނިހެން ގިނަ ސަބަބުތަކެއް ވާކަން އެ ބޭފުޅުން ފާހަގަކުރިއެވެ.
ބްލެކް މާކެޓާއި ރަސްމީ ރޭޓުގެ ފަރަގު
ރާއްޖޭގެ މަރުކަޒީ ބޭންކު، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) އިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ޑޮލަރުގެ ރަސްމީ ރޭޓަކީ 15.42 ރުފިޔާއެވެ. ނަމަވެސް، ބްލެކް މާކެޓުގައި ނުވަތަ ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު ވަނީ އިންތިހާއަށް އުފުލިފައެވެ. ތަފާސްހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، 2024 ވަނަ އަހަރުގެ މެދުތެރޭގައި 18.30 ރުފިޔާއަށް ހުރި ޑޮލަރުގެ އަގު، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހާ ހަމައަށް އައިއިރު ވަނީ 21.25 ރުފިޔާއަށް ވުރެ މައްޗަށް ގޮސްފައެވެ. އަދި ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި 22.10 ރުފިޔާއަށް ވެސް ޑޮލަރު ވިއްކަމުންދާކަން ލިބޭ މައުލޫމާތުތަކުން އެނގެއެވެ. މި ބޮޑު ފަރަގުގެ ސަބަބުން، ރަސްމީ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ޑޮލަރު މާރުކުރުމަށް ވުރެ ބޮޑަށް، ގިނަ ބަޔަކު އިހުތިޔާރުކުރަނީ ބޮޑު އަގުގައި ވިޔަސް ބްލެކް މާކެޓުން ޑޮލަރު ގަތުމަށެވެ.
ޕީއެސްއެމްގެ ޕްރޮގްރާމުގައި ވާހަކަދެއްކި އިނާމޯލްޑިވްސްގެ ފައުންޑާ އަދި ސީއީއޯ މުހައްމަދު ފިރާގު ފާހަގަކުރެއް ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ޑޮލަރު ނެތީއެއް ނޫނެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވީ ބްލެކް މާކެޓުގައި ޑޮލަރު ވިއްކާ އަގަށް ގަންނަން ނުކުމެއްޖެނަމަ، ބޭނުން ވަރަކަށް ޑޮލަރު ލިބެން ހުރި ކަމަށެވެ. މީގެ މާނައަކީ، ޑޮލަރުގެ ސަޕްލައި މުޅިން ހުއްޓިފައި ނުވާ ކަމާއި، ނަމަވެސް ޑޮލަރު ދައުރުވަމުންދަނީ ރަސްމީ ބޭންކިން ނިޒާމުގެ ބޭރުން ކަމެވެ.
ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތުން ރާއްޖެއަށް ވަންނަ ގިނަ އަދަދެއްގެ ބޭރު ފައިސާ، ރާއްޖޭގެ ބޭންކުތަކަށް ނުވަދެ، ސީދާ ބްލެކް މާކެޓަށް ވަންނަމުންދާ ކަމީ ގިނަ ބަޔަކު ގަބޫލުކުރާ ހަގީގަތެކެވެ. ބޭންކުތަކުން ޑޮލަރު ލިބުމުގައި ހުރި ދަތިތަކުގެ ސަބަބުން، ކުދި އަދި މެދު ފަންތީގެ ވިޔަފާރިތަކަށް ވަނީ ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައެވެ. މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ބޭނުންވާ ބޭރު ފައިސާ ހޯދުމަށް ގިނަ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް މަޖުބޫރުވެފައިވަނީ ބޮޑު އަގުގައި ބްލެކް މާކެޓުން ޑޮލަރު ގަތުމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން އާންމު މުދަލުގެ އަގު އުފުލި، ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހަރަދުތައް ބޮޑުވެގެންދެއެވެ.
ކަޅު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރުގެ އަގު އުފުލުމުގެ ސަބަބުން، އާންމު ރައްޔިތުންނަށް އޭގެ އަސަރު ކުރަނީ ވަރަށް ބޮޑަށެވެ. ބޭސްފަރުވާއަށް ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދާ މީހުންނަށާއި، ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ކިޔަވަން ތިބޭ ކުދިންނަށް ފައިސާ ފޮނުވުމުގައި އާއިލާތަކުން ދަނީ ބޮޑެތި ތަކުލީފުތަކެއް އުފުލަމުންނެވެ. ބޭންކުތަކުން ދޫކުރާ ޑޮލަރުގެ ލިމިޓު ކުޑަވުމުގެ ސަބަބުން، ގިނަ ބަޔަކަށް މަޖުބޫރުވެފައިވަނީ ބޮޑު އަގު ދީފައި ނަމަވެސް ބްލެކް މާކެޓުން ޑޮލަރު ހޯދުމަށެވެ.
މީޑިއާގެ ސުރުހީތަކާއި އާންމުންގެ ތަސައްވުރު
މި މައްސަލައާ ގުޅޭގޮތުން އިގްތިސާދީ ތަރައްގީއާއި ވިޔަފާރިއާ ބެހޭ ވަޒީރު މުހައްމަދު ސައީދު ވަނީ މީޑިއާތަކުގެ ދައުރަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ފާޑުވިދާޅުވެފައެވެ. ވަޒީރު ވިދާޅުވީ، ރާއްޖޭގައި ޑޮލަރުގެ އަގު ބޮޑުވެގެން ހިނގައްޖެކަމަށް ބުނެ، ނިދާ ހޭލާއިރު ދެތިން ނޫހެއްގައި ނުވަތަ ދެ ނޫހެއްގައި ސުރުހީ ޖަހާ ކަމަށެވެ. އަދި އެއީ އާންމުންގެ ތެރޭގައި އިގްތިސާދާ މެދު ނުބައި ތަސައްވުރެއް އުފެއްދުމަށް ގަސްތުގައި ކުރާ ކަމެއް ކަމަށް އޭނާ ތުހުމަތުކުރެއްވިއެވެ.
ސައީދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، އެގޮތަށް ހަބަރު ފެތުރުމުން ނުވަތަ ސުރުހީ ހެދުމުން އާންމުންގެ ތެރޭގައި ހަގީގަތް އޮޅެއެވެ. އަދި އެއީ ޑޮލަރުގެ ހަގީގީ ރޭޓު ކަމަށް ބަލައި، އާންމުންނާއި ވިޔަފާރިވެރިން އެ ގޮތަށް އަމަލުކުރަން ފަށައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ބިރުވެރިކަމުގެ ތެރެއިން ޑޮލަރަށް އޮންނަ ޑިމާންޑު އިތުރުވެ، ބްލެކް މާކެޓުގައި ޑޮލަރު ވިއްކާ ފަރާތްތަކަށް އެކަމުގެ ނާޖާއިޒު ފައިދާ ނެގުމަށް މަގުފަހިވުމެވެ. ވަޒީރު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، އިގްތިސާދީ ހާލަތު ރަނގަޅުވަމުން އަންނަ ދަނޑިވަޅެއްގައި، މިފަދަ ހަބަރުތަކުގެ ސަބަބުން އިންވެސްޓަރުންނާއި އާންމުންގެ އިތުބާރު ގެއްލިގެންދެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ސައީދު ވަނީ ޑޮލަރުގެ މައްސަލަ ދިމާވި އަސްލު ސަބަބުތަކަށް ވެސް އަލިއަޅުވާލައްވާފައެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ކުރީގެ ސަރުކާރުން ވަނީ 521 މިލިއަން ޑޮލަރާ އެއްވަރުގެ ދިވެހި ރުފިޔާ ޗާޕުކޮށްފައެވެ. މީގެ ސަބަބުން އިގްތިސާދުގައި ދައުރުވާ ރުފިޔާގެ އަދަދު އިންތިހާއަށް އިތުރުވެ، ޑޮލަރާ އަޅާބަލާއިރު ރުފިޔާގެ އަގު ވަނީ ވެއްޓިފައެވެ. އަދި ސޮވެރިން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފަންޑު (އެސްޑީއެފް) ގައި ހުރި ފައިސާ ބޭނުންކުރުމަކީ ވެސް މާލީ ހާލަތު ގޯސްވި ސަބަބެއް ކަމަށް ވަޒީރު ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް، މި ސަރުކާރުން ވެރިކަމާ ހަވާލުވި ފަހުން ފާއިތުވި ހަ މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި 1 ބިލިއަން ޑޮލަރު ސަލާމަތްކުރެވިފައިވާ ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ.
އުމްރާނީ މަޝްރޫއުތަކާއި ޑޮލަރުގެ ޑިމާންޑު
ޑޮލަރުގެ ޑިމާންޑު މައްޗަށް ދިއުމުގެ އަނެއް ސަބަބަކީ ރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންދާ ބޮޑެތި އުމްރާނީ ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތަކެވެ. ޕީއެސްއެމްގެ ޕްރޮގްރާމުގައި ވާހަކަދައްކަމުން ލިއޯ ޓްރޭޑިންގެ މެނޭޖިން ޑައިރެކްޓަރު އަބްދުﷲ ސަވާދު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ޑޮލަރުގެ އަގު އުފުލިފައި ވިޔަސް، މިވަގުތުވެސް ރާއްޖޭގައި 10 ބިލިއަނެއްހާ ޑޮލަރުގެ އަގުކުރެވޭ މަޝްރޫއު އެބަ ހިނގައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ނިސްބަތުން ބަލާއިރު އިންތިހާއަށް ބޮޑު އަދަދެކެވެ. މި މަޝްރޫއުތަކަށް ބޭނުންވާ ހިލަ، ހިލަވެލި، ދަގަނޑު އަދި އެހެނިހެން ސާމާނު އެތެރެކުރުމަށާއި، ބިދޭސީ މަސައްކަތްތެރިންނަށް މުސާރަ ދިނުމަށް ގިނަ އަދަދެއްގެ ބޭރު ފައިސާ ބޭނުންވެއެވެ.
ކޮންސްޓްރަކްޝަން ސިނާއަތަކީ ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދުގެ މުހިންމު ބައެއް ކަމަށްވާއިރު، އެ ސިނާއަތުން ޑޮލަރަށް އޮންނަ ޑިމާންޑު ވަނީ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެފައެވެ. ސަވާދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މިހާ ގިނަ އަދަދެއްގެ މަޝްރޫއުތައް އެއްފަހަރާ ހިނގަމުންދާއިރު، ރާއްޖޭގެ މާލީ ނިޒާމަށް އެކަމުގެ ބުރަ އުފުލަން ޖެހެއެވެ. ރާއްޖެއަށް ވަންނަ ޑޮލަރަށް ވުރެ، ރާއްޖެއިން ބޭރުވާ ޑޮލަރުގެ އަދަދު އިތުރުވުމަކީ ޑޮލަރުގެ އަގު އުފުލުމަށް މެދުވެރިވާ މައިގަނޑު އެއް ސަބަބެވެ. އެހެންކަމުން، ޑޮލަރު މައްޗަށް ދާ އެއް ސަބަބަކީ އިގްތިސާދުގައި ހިނގަމުންދާ ބޮޑެތި ހަރަކާތްތަކުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ހަގީގީ ޑިމާންޑު ކަމަށް އޭނާ ފާހަގަކުރިއެވެ. މި މަޝްރޫއުތަކުގެ ތެރޭގައި ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކާއި، އެއާޕޯޓުތައް ތަރައްގީކުރުމާއި، ރިސޯޓުތައް ހެދުން ހިމެނެއެވެ. މި ހުރިހާ ކަމަކަށް ވެސް ބޭނުންވަނީ ބޭރު ފައިސާއެވެ.
އިގްތިސާދު ސިންދަފާތުކުރުމާއި ދުރު ރާސްތާގެ އަމާޒު
ޑޮލަރުގެ މައްސަލައަށް ދާއިމީ ހައްލެއް ގެނައުމަށްޓަކައި، ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދު ސިންދަފާތުކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ޕްރޮގްރާމުގެ ބައިވެރިން ވަނީ ފާހަގަކޮށްފައެވެ. ހަމައެކަނި ފަތުރުވެރިކަމަށް ބަރޯސާވެފައި އޮންނަ އޮތުން ނިމުމަކަށް ގެނެސް، އާމްދަނީ ލިބޭނެ އެހެން މަގުތައް ތަނަވަސްކުރަން ޖެހޭ ކަމަށް ގިނަ ބޭފުޅުން ލަފާދެއްވިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި، ރާއްޖޭގައި އުފައްދާ މުދާ ބޭރުކުރުން އިތުރުކުރުމާއި، ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ގެނައުމަށް ފަހި މާހައުލެއް ގާއިމުކުރުން ހިމެނެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަމުގެ ސިނާއަތުން ލިބޭ އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި، މަސް ޕްރޮސެސްކޮށްގެން ބޭރުކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ވެސް މާހިރުން ފާހަގަކުރެއެވެ. ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދު ހަމައެކަނި އެއް ސިނާއަތެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައި އޮތުމަކީ، ބޭރުގެ ކުއްލި ލޮޅުންތަކަށް ރާއްޖެ ހުށަހެޅިގެންދާ ކަމެކެވެ. ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި މިކަން ވަނީ ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެނިގެން ގޮސްފައެވެ.
އިގްތިސާދީ މާހިރުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ ބެލެންސް އޮފް ޕޭމަންޓްސް ރަނގަޅުކޮށް، ދަރަނި އަދާކުރުމުގެ ގާބިލުކަން އިތުރުކުރުމަކީ ޑޮލަރުގެ ތަދުމަޑުކަމުން އަރައިގަތުމަށް އޮތް އެންމެ މުހިންމު ފިޔަވަޅެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެމްއެމްއޭއިން ޑޮލަރު ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް އަޅާ ފިޔަވަޅުތައް ހަރުދަނާކޮށް، ބްލެކް މާކެޓުގެ ބާރު ކަނޑުވާލުމަކީ ދުރު ރާސްތާގައި އިގްތިސާދީ ހަމަޖެހުން ގެނައުމަށް ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ މުސްތަގުބަލު ބިނާވެފައިވަނީ، މިހާރު ކުރިމަތިވެފައިވާ ގޮންޖެހުންތަކުން އަރައިގަތުމަށް ސަރުކާރާއި އަމިއްލަ ފަރާތްތަކުން ގުޅިގެން ކުރާ މަސައްކަތްތަކުގެ މައްޗަށެވެ.
ސަރުކާރުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކު އޮޕަރޭޝަނަށް ގެނައުމަށާއި، އުތުރުގައި ބަންކަރިންގެ ހިދުމަތް ފެށުމަށް ތައްޔާރުވެފައެވެ. މި ހިދުމަތްތައް ފެށުމުން ދައުލަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީ އިތުރުވެ، ޑޮލަރުގެ ތަދުމަޑުކަމަށް ލުޔެއް ލިބޭނެ ކަމަށް ވަޒީރު ސައީދު ވަނީ ވިދާޅުވެފައެވެ. ނަމަވެސް، މިވަގުތަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ސުވާލަކީ މި އައު ސިޔާސަތުތައް ތަންފީޒުވެ، ބޭންކިން ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ކުދި ވިޔަފާރިތަކަށް ބޭނުންވާ ޑޮލަރު ފަސޭހައިން ލިބޭނެ އިންތިޒާމެއް ހަމަޖެހޭނީ ކޮން އިރަކުންތޯއެވެ.
