ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުން އޮންނަ ޗާގޯސް ޖަޒީރާގެ ސިޔާދަތީ ބާރާ ގުޅޭގޮތުން އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު އަލުން މަޝްވަރާތައް ފެށުމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު އެ ގައުމުގެ ބޮޑުވަޒީރަށް ހުށަހަޅުއްވައިފިއެވެ. ރޮއިޓާސްއިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، މި ކަމަށް އެދިވަޑައިގެން ރައީސް މުއިއްޒު ވަނީ އިނގިރޭސި ބޮޑުވަޒީރަށް ރަސްމީކޮށް ހުށަހަޅުއްވާފައެވެ. މި ހުށަހެޅުއްވުމަކީ، ރާއްޖޭގެ ހާއްސަ އިގުތިސޯދީ ސަރަހައްދުން ގެއްލުނު ކަމަށް ބުނާ ބައި އަނބުރާ ހޯދުމަށް މި ސަރުކާރުން ކުރަމުންދާ މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެޅި ފިޔަވަޅެކެވެ.
ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި ރާއްޖެއާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އުފެދުނު ކަނޑުގެ އިމުގެ މައްސަލައިގައި އިންޓަނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް) އިން ނިންމާފައިވާ ނިންމުން މުރާޖައާކުރުމަކީ ރައީސް މުއިއްޒުގެ ރިޔާސީ ވައުދުފުޅެކެވެ. އެގޮތުން، އެ ނިންމުން ބަދަލުކުރުމަށް ކުރެވެން ހުރި ގާނޫނީ މަސައްކަތްތައް ކުރުމަށް ސަރުކާރުން ވަނީ ހާއްސަ ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވާލާފައެވެ. ބަންޑާރަނައިބުގެ އޮފީހުން މީގެ ކުރިން ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި، އިޓްލޮސްގެ ނިންމުން މުރާޖައާކުރުމަށް ބޭނުންވާ ގާނޫނީ ލަފާ ހޯދުމަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ ތަޖުރިބާކާރުންގެ ޓީމަކާއެކު ދަނީ މަސައްކަތްކުރަމުންނެވެ.
އިޓްލޮސްއިން 2023 ވަނަ އަހަރު ނިންމި ނިންމުމުގައި، ރާއްޖެއާއި ޗާގޯސްއާ ދެމެދު ފުށުއަރާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ވަނީ ދެ ގައުމަށް ބަހާލާފައެވެ. އެ މައްސަލަ ކުރިއަށް ދިޔަ ދުވަސްވަރު، އޭރުގެ ރައީސް އިބްރާހީމް މުހައްމަދު ސޯލިހު ވަނީ ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް މޮރިޝަސްގެ ސިޔާދަތީ ބާރު އޮތްކަން ގަބޫލުކުރައްވައި މޮރިޝަސްގެ ބޮޑުވަޒީރަށް ސިޓީފުޅެއް ފޮނުއްވާފައެވެ. އޭގެ ކުރިން ރާއްޖެއިން އދ. ގައި ވޯޓުލަމުން އައީ ޗާގޯސްއަކީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައިގެންނެވެ. ކުރީ ސަރުކާރުގެ އެ ނިންމުމާއެކު، ރާއްޖޭގެ ސްޓޭންޑް ބަދަލުވެ، ކަނޑުގެ އިމުން ބޮޑު ބައެއް ގެއްލިގެން ދިޔަ ކަމަށް އޭރުގެ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުންނާއި ގާނޫނީ މާހިރުން ފާހަގަކުރިއެވެ.
ޗާގޯސް ޖަޒީރާއަކީ 1965 ވަނަ އަހަރު މޮރިޝަސްގެ ކިބައިން އިނގިރޭސިވިލާތުން ވަކިކޮށް، އެ ގައުމުގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ބާއްވާފައިވާ ތަނެކެވެ. އަދި އެތަނުގައިވާ ޑިއޭގޯ ގާސިއާގައި އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒެއް ގާއިމުކުރުމަށް އިނގިރޭސިވިލާތުން ވަނީ ކުއްޔަށް ދީފައެވެ. އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސް (އައިސީޖޭ) އިން 2019 ވަނަ އަހަރު ނެރުނު އިސްތިޝާރީ ލަފާގައި ބުނެފައިވަނީ، އިނގިރޭސިވިލާތުން ޗާގޯސް ހިފަހައްޓައިގެން ތިބުމަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ގާނޫނުތަކާ ހިލާފު ކަމެއް ކަމަށާއި، ވީ އެންމެ އަވަހަކަށް އެ ރަށްތައް މޮރިޝަސްއާ ހަވާލުކުރުމަށެވެ. އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހުން ވެސް ވަނީ މި ލަފަޔަށް ތާއީދުކޮށް ގަރާރެއް ފާސްކޮށްފައެވެ.
އައިސީޖޭގެ ލަފަޔާއި ބައިނަލްއަގުވާމީ ޕްރެޝަރުތަކާ ގުޅިގެން، އިނގިރޭސިވިލާތުން ވަނީ ޗާގޯސްގެ ސިޔާދަތީ ބާރު މޮރިޝަސްއާ ހަވާލުކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން އެ ގައުމާއެކު މަޝްވަރާތައް ފަށާފައެވެ. ނަމަވެސް، މި މަޝްވަރާތަކުގައި ޑިއޭގޯ ގާސިއާގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒު ދެމެހެއްޓުމަށް އިނގިރޭސިވިލާތުންނާއި އެމެރިކާއިން ބޭނުންވެއެވެ. މި ދަނޑިވަޅުގައި ރާއްޖެއިން އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު މަޝްވަރާތައް ފެށުމަށް ހުށަހެޅުމަކީ، ޗާގޯސްގެ މައްސަލައިގައި ރާއްޖޭގެ މަސްލަހަތު ހިމާޔަތްކުރުމަށް ސަރުކާރުން ކުރާ މަސައްކަތެއް ކަމަށް ރޮއިޓާސްއިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެއެވެ.
ރާއްޖޭގެ ދެކުނުން އޮންނަ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދަކީ ދިވެހި މަސްވެރިންނަށް މުހިންމު ސަރަހައްދެކެވެ. އިޓްލޮސްގެ ނިންމުމާއެކު ރާއްޖޭގެ ހާއްސަ އިގުތިސޯދީ ސަރަހައްދުން ބައެއް އުނިވެގެން ދިޔުމަކީ މަސްވެރިކަމަށާއި ރާއްޖޭގެ އިގުތިސޯދަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރުކުރާނެ ކަމެއް ކަމަށް ސަރުކާރުން ވަނީ ފާހަގަކޮށްފައެވެ. އެހެންކަމުން، އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު ކުރެވޭ މަޝްވަރާތަކުގެ ތެރެއިން، ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ އިމުގެ މައްސަލައިގައި އައު ހައްލެއް ހޯދުމަށް ސަރުކާރުން މަސައްކަތްކުރާ ކަމަށް ރަސްމީ ފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.
ޗާގޯސް މައްސަލައަކީ ރާއްޖޭގެ އެތެރޭގެ ސިޔާސީ މަސްރަހުގައި ވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ބަހުސްކުރެވިފައިވާ މައްސަލައެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޔާސީ އިންތިހާބުގައި، އޭރުގެ އިދިކޮޅު ކޯލިޝަނުން އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރި އެއް މައްސަލައަކީ ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި ސަރުކާރުން އަމަލުކުރި ގޮތެވެ. ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުން ބައެއް ދޫކޮށްލީ ކަމަށް ބުނެ، އޭރުގެ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް ބޮޑެތި މުޒާހަރާތަކެއް ވެސް ކުރިއަށް ގެންދިޔައެވެ. މި މައްސަލައިގައި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގައި ވެސް ހޫނު ބަހުސްތަކެއް ކުރެވި، ބައެއް ވަޒީރުންނާ ދެކޮޅަށް އިތުބާރު ނެތްކަމުގެ މައްސަލަތައް ވެސް ހުށަހެޅުނެވެ.
އިޓްލޮސްގެ ނިންމުމުގައި ބަލާފައިވަނީ ރާއްޖެއާއި ޗާގޯސްއާ ދެމެދު އޮންނަ 200 ނޯޓިކަލް މޭލުގެ ހާއްސަ އިގުތިސޯދީ ސަރަހައްދު ފުށުއަރާ ހިސާބުތައް ބެހުމަށެވެ. މޮރިޝަސްއިން ހުށަހެޅީ ބްލެންހެމް ރީފުން ފެށިގެން މިންކުރުމަށެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖެއިން ވަކާލާތުކުރީ އެއީ ދިޔަވަރު ހިކޭ ވަގުތުތަކުގައި އެކަނި ފެންނަ ފަރަކަށް ވުމުން، އެ ހިސާބުން ފެށިގެން މިންނުކުރެވޭނެ ކަމަށެވެ. އިޓްލޮސްއިން ނިންމީ ރާއްޖޭގެ ދަލީލު ގަބޫލުކޮށް، ބްލެންހެމް ރީފުން ފެށިގެން މިންނުކުރުމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައިވާ ސަރަހައްދު އެކުއިޑިސްޓެންސް ނުވަތަ ހަމަހަމަ އުސޫލުން ބެހުމަށް ޓްރައިބިއުނަލުން ނިންމިއެވެ. މި ނިންމުމުގެ ސަބަބުން ރާއްޖެއަށް 47،232 އަކަކިލޯމީޓަރުގެ ސަރަހައްދެއް ލިބުނުއިރު، މޮރިޝަސްއަށް ލިބުނީ 45،331 އަކަކިލޯމީޓަރުގެ ސަރަހައްދެކެވެ.
އޭރުގެ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ބުނަމުން ދިޔައީ، ރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުން ރާއްޖޭގެ ހާއްސަ އިގުތިސޯދީ ސަރަހައްދަކީ 200 ނޯޓިކަލް މޭލު ކަމަށާއި، އެއިން އެއްވެސް މިންވަރެއް ދޫކޮށްލުމުގެ ބާރު ސަރުކާރަށް ލިބިގެންނުވާ ކަމަށެވެ. އަދި މޮރިޝަސްއިން ޗާގޯސްގެ މައްޗަށް ސިޔާދަތީ ބާރު ހޯދުމަށް ކުރާ މަސައްކަތުގައި ރާއްޖެއިން ތާއީދުކުރުމަކީ، ކަނޑުގެ އިމުގެ މައްސަލައިގައި ރާއްޖެއަށް ގެއްލުންވާނެ ކަމެއް ކަމަށް އެ ފަރާތްތަކުން ފާހަގަކުރިއެވެ. ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވެރިކަމާ ހަވާލުވުމަށްފަހު، މި މައްސަލަ އަލުން ދިރާސާކުރުމަށް އިސްކަންދިނީ މި ސަބަބުތަކަށްޓަކައެވެ.
އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަމަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ބޮޑެތި ބާރުތަކުން ވަރަށް ބޮޑަށް ސަމާލުކަންދޭ ކަމެކެވެ. ޗާގޯސްގައިވާ ޑިއޭގޯ ގާސިއާ އަސްކަރީ މަރުކަޒަކީ އެމެރިކާއާއި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އަސްކަރީ އޮޕަރޭޝަންތަކަށް މުހިންމު މަރުކަޒެކެވެ. އެހެންކަމުން، ޗާގޯސްގެ ސިޔާދަތީ ބާރުގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި މޮރިޝަސްއާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެމެދު އޮތް މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. ރޮއިޓާސްއިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، މި މައްސަލައިގެ ތެރެއަށް ރާއްޖެއިން ވަދެ، އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު މަޝްވަރާތައް ފެށުމަށް ހުށަހެޅުމަކީ، ސަރަހައްދީ ސިޔާސަތުގައި ރާއްޖޭގެ ދައުރު ފުޅާކުރުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެކެވެ.
ރޮއިޓާސްއިން ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އައު ސަރުކާރުން ހާރިޖީ ސިޔާސަތުތަކަށް ބަދަލުތަކެއް ގެންނާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. މި ބަދަލުތަކުގެ ތެރޭގައި ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި ގެންގުޅޭ ސިޔާސަތު މުރާޖައާކުރުން ހިމެނުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެއް ކަމަށް އެ ނޫހުން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެއެވެ. ރާއްޖެއިން މި ދަނޑިވަޅުގައި މަޝްވަރާތަކަށް ހުށަހެޅީ މި ފުރުސަތުގެ ބޭނުން ހިފުމުގެ ގޮތުންނެވެ.
ރާއްޖޭގެ ބަންޑާރަނައިބު އަހުމަދު އުޝާމް މީގެ ކުރިން ވިދާޅުވެފައިވަނީ، އިޓްލޮސްގެ ނިންމުން ބަދަލުކުރުމަކީ ފަސޭހަ ކަމަކަށް ނުވިޔަސް، އެކަމުގައި ކުރެވެން ހުރި ހުރިހާ މަސައްކަތެއް ސަރުކާރުން ކުރާނެ ކަމަށެވެ. މިގޮތުން، ބައިނަލްއަގުވާމީ ކަނޑުގެ ގާނޫނުތަކާބެހޭ ތަޖުރިބާކާރުންގެ ލަފާގެ މަތިން، ރާއްޖެއަށް ގެއްލުނު ކަމަށް ބުނާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު އަނބުރާ ހޯދުމަށް ގާނޫނީ ގޮތުން ހުޅުވިފައިވާ ދޮރުތައް ދެނެގަތުމުގެ މަސައްކަތް ކޮމިޓީން ދަނީ ކުރަމުންނެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު ކުރެވޭ މަޝްވަރާތަކަކީ މި ގާނޫނީ މަސައްކަތްތަކަށް ލިބިގެންދާނެ އިތުރު ބާރެއް ކަމަށް ސަރުކާރުން ދެކެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެމެދު ޒަމާނުއްސުރެ ގާތް ގުޅުމެއް އޮވެއެވެ. 1887 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1965 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ރާއްޖެ އޮތީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ހިމާޔަތުގެ ދަށުގައެވެ. ރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ލިބުނީ 1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހުގެ 26 ވަނަ ދުވަހު އިނގިރޭސިވިލާތާއެކު ވެވުނު އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުންނެވެ. އޭގެ ފަހުން ވެސް ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި ވިޔަފާރިއާއި، ތައުލީމާއި، ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާއިން ގުޅުން ބަދަހިކޮށްފައިވެއެވެ. ޗާގޯސް މައްސަލައިގައި ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި މަޝްވަރާތައް ފެށުމަކީ، މި ތާރީހީ ގުޅުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ދެ ފަރާތަށް ވެސް ފައިދާހުރި ގޮތަކަށް މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް މަގުފަހިވެގެންދާނެ ކަމެއް ކަމަށް ރަސްމީ ފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.
ރައީސް މުއިއްޒުގެ މި ހުށަހެޅުއްވުމާ ގުޅިގެން އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ހާރިޖީ ވުޒާރާގެ ތަރުޖަމާނަކު ވިދާޅުވީ، ޗާގޯސްގެ ސިޔާދަތީ ބާރުގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އޮތް ކަމެއް ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އެ މަޝްވަރާތަކުގައި ރާއްޖެއިން ބައިވެރިވުމަށް ހުށަހެޅި ހުށަހެޅުމަށް އިނގިރޭސިވިލާތުން ވަނީ ނޫނެކޭ ބުނެފައެވެ. މި މައްސަލައިގައި ސަރުކާރުން އެކުލަވާލާފައިވާ ހާއްސަ ކޮމިޓީގެ މަސައްކަތްތައް މިހާރުވެސް ކުރިއަށްދެއެވެ.
