ގާޒާގެ ހިތްދަތި މަންޒަރު: އެއްބަސްވުމަށް އަމަލީ ސިފައެއް ނެތް، ރައްޔިތުން ކުނިބުނިތަކާއި ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި

މެދުތެރޭ ގާޒާގެ ދައިރުލް ބަލާހްގެ ވެލިގަނޑުމަތީގައި، އުމުރުން 14 އަހަރުގެ ކަރަމް އޭނާގެ ނޫ، ރީނދޫ އަދި ހުދު ކުލައިގެ ފުޓުބޯޅަ ކުޅެމުންދެއެވެ. އޭނާގެ ވަށައިގެން ފެންނަން އޮތީ އަނދާފައިވާ ދަނޑުބިންތަކާއި، ހަލާކުވެފައިވާ ގަސްތަކާއި، އިމާރާތްތަކުގެ ކުނިބުނިތަކެވެ. އެއްބަނޑުއެއްބަފާ ދެ ފިރިހެން ކުދިންނާއި އަންހެން ކުއްޖަކާއެކު، ގެދޮރު ގެއްލިފައިވާ ކަރަމްގެ ހުވަފެނަކީ ފުޓުބޯޅަ ކުޅުންތެރިއަކަށް ވުމެވެ. ނަމަވެސް، އޭނާ ބުނީ ހަނގުރާމައިގެ ކުރިން އޮތް ރީތި ދިރިއުޅުން މިހާރު ވަނީ ގެއްލިފައި ކަމަށެވެ. މިއީ މިއަދު ގާޒާގެ އެތައް ހާސް ކުޑަކުދިންނެއް ތަހައްމަލުކުރަމުންދާ ހިތްދަތި ހަގީގަތެވެ.

އެމެރިކާއާއި އީރާނުން އިސްވެ، ދިގު މުއްދަތުގެ ސުލްހައަކަށް މަގުފަހިކުރުމަށް މަސައްކަތް ކުރަމުންދާއިރު، ގާޒާގެ ރައްޔިތުން ބުނަމުންދަނީ އެމެރިކާއިން އިސްވެ އޮވެ ހެދި އެއްބަސްވުމުގެ އެއްވެސް ފައިދާއެއް ނުފެންނަ ކަމަށެވެ. ފާއިތުވި އަހަރުގެ ފަހުކޮޅު، 2023 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު 7 ގެ ހަމަލާތަކަށްފަހު، އިޒްރޭލާއި ހަމާސްއިން ވަނީ ދެ މަރުހަލާއެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފައެވެ. މި އެއްބަސްވުމުގައި އިޒްރޭލު ސިފައިން ފޭބުމާއި، ހަމާސްގެ ހަތިޔާރުތައް ނެގުމާއި، ބައިނަލްއަގުވާމީ ފައުޖެއް ގާއިމުކުރުމުގެ އިތުރުން ފަލަސްތީނުގެ އާ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުން ހިމެނެއެވެ. ނަމަވެސް، އަށް މަސް ދުވަސް ފާއިތުވެގެން ދިޔައިރުވެސް، މިކަންކަމުގެ އެއްވެސް ކުރިއެރުމެއް ނުފެންނަ ކަމަށް ރިޕޯޓުތައް ބުނެއެވެ.

ފުރާނައިގެ ނުރައްކަލާއި ބަލިމަޑުކަން

ފަލަސްތީނުގެ ސިއްހަތާ ބެހޭ ވުޒާރާއިން ޖޫން 21 ވަނަ ދުވަހު ހާމަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، އޮކްޓޯބަރު 11 ގައި އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރި ފަހުން އިޒްރޭލުގެ ހަމަލާތަކުގައި ގާޒާއިން މަދުވެގެން 1،059 މީހުން ވަނީ ޝަހީދުވެފައެވެ. އަދި 3،429 މީހުންނަށް ވަނީ އަނިޔާވެފައެވެ.

ސީއެންއެންއިން އެއްކޮށްފައިވާ ހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން ކޮންމެ ދުވަހަކު އެވްރެޖްކޮށް ގާޒާގައި ކުޑަކުއްޖަކު ދަނީ ޝަހީދުވަމުންނެވެ. ދައިރުލް ބަލާހްގައި ހަރަކާތްތެރިވާ އެހީތެރިއެއް ކަމަށްވާ ސެލީ ސާލިހް ބުނި ގޮތުގައި، ކޮންމެ ވަގުތަކު، ކޮންމެ ތަނަކަށްވެސް ބޮމުގެ ހަމަލާއެއް އަމާޒުވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އަދި ހަގީގީ މާނައިގައި ހަމަލާތައް މެދުކަނޑާލެވިފައި ނުވާކަމަށް އޭނާ ފާހަގަކުރިއެވެ.

އދ. އިން ހާމަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ގާޒާގެ އާބާދީގެ ގާތްގަނޑަކަށް އެންމެން ކަމަށްވާ 1.9 މިލިއަން މީހުން ވަނީ ގެދޮރު ގެއްލިފައެވެ. ގިނަ ބަޔަކު ދިރިއުޅެމުންދަނީ ވައި ދައުރުނުވާ ގޮތަށް ހަދާފައިވާ ވަގުތީ ފޭލިގެތަކުގައެވެ. މީގެ ސަބަބުން ހަމުގެ ބަލިތައް ދަނީ ހަލުވިކަމާއެކު ފެތުރެމުންނެވެ. އދ. ގެ އެންމެ ފަހުގެ ރިޕޯޓުތައް ބުނާ ގޮތުން، ގެދޮރު ގެއްލިފައިވާ މީހުން ދިރިއުޅޭ ސަރަހައްދުތަކުގެ 80 އިންސައްތައަށް ވުރެ ގިނަ ތަންތަނުގައި މިފަދަ ބަލިތައް ވަނީ ފެތުރިފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، މީދަލާއި ކުރަފި ފަދަ ސޫފިތައް ފޭލިގެތަކުގެ ތެރެއަށް ވަދެ، ނިދާފައި ތިބޭ ކުޑަކުދިންނާއި ތުއްތު ކުދިންނަށް ދަނީ ހަމަލާދެމުންނެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޖަމިއްޔާއެއް ކަމަށްވާ މެޑިކަލް އެއިޑް ފޯ ޕަލަސްޓީނިއަންސް (މެޕް) ގެ ގާޒާގެ އިމަޖެންސީ އިސްވެރިޔާ ސެލީ ސާލިހް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި މި ސޫފިތައް ސީދާ މީހުންނަށް ހަމަލާދެއެވެ.

އަސާސީ ހިދުމަތްތަކުން މަހުރޫމުވުން

ސާފުތާހިރުކަމުގެ މިންގަނޑުތައް ދަށްވުމުގެ ސަބަބުން، ރައްޔިތުންނަށް ވަނީ ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައެވެ. ފާހާނާކުރާނެ ނިޒާމެއް ނެތުމުން، ގިނަ ބަޔަކު ވަޅުގަނޑުތައް ކޮނެގެން އެކަން ކުރަން މަޖުބޫރުވެފައި ވާއިރު، މީގެ ސަބަބުން ބިމާއި ފެން ދަނީ ތަޣައްޔަރު ވަމުންނެވެ. ގާޒާ ސިޓީގެ ފެނާ ބެހޭ އިދާރާގެ ތަރުޖަމާނު ހުސްނީ ނަދީމް މުހަންނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، އިޒްރޭލުގެ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން ފެން ސާފުކުރާ ނިޒާމުތަކާއި ނަރުދަމާ ނިޒާމުތައް ވަނީ ބޭނުންނުކުރެވޭ ވަރަށް ހަލާކުވެފައެވެ. ގާޒާ ސިޓީގައި އެކަނިވެސް 25 މިލިއަން ޓަނުގެ ކުނިބުނި ޖަމާވެފައިވާ ކަމަށް އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. ކުނި ނައްތާލާ މެޝިނަރީތައް އެތެރެކުރުމަށް އިޒްރޭލުން އަޅާފައިވާ ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުން، ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކަށް ވަނީ ކުނި ނެގުމުގައި ނުކުޅެދިފައެވެ.

އެހީ ފޯރުކޮށްދިނުމުގެ ކަންކަން ވިލަރެސްކުރާ އިޒްރޭލުގެ އިދާރާ (ކޯގަޓް) އިން ބުނާ ގޮތުގައި، އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން ދުވާލަކު ގާތްގަނޑަކަށް 600 ޓްރަކްގެ އެހީ ދަނީ ގާޒާއަށް ވައްދަމުންނެވެ. ނަމަވެސް އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް މަސައްކަތްކުރާ ޖަމާއަތްތަކުން ބުނަނީ މިއީ އެކަށީގެންވާ މިންވަރެއް ނޫން ކަމަށެވެ. ކަރަންޓު އުފައްދާ ޖަނަރޭޓަރުތަކާއި ސްޕެއަރ ޕާޓްސް އެތެރެކުރުމަށް އިޒްރޭލުން އަޅާފައިވާ ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުން، ފެން ފޯރުކޮށްދިނުން ފަދަ އަސާސީ ހިދުމަތްތައް ދިނުމަށް ބޮޑެތި ދަތިތަކާ ވަނީ ކުރިމަތިވެފައެވެ.

ގެއްލިފައިވާ މީހުންނާއި ނަފްސާނީ އަސަރު

ހަނގުރާމައިގެ އެންމެ ހިތާމަވެރި އެއް މަންޒަރަކީ އިމާރާތްތަކުގެ ދަށުގައި ވަޅުލެވިފައިވާ އެތައް ހާސް ބައެކެވެ. ފަލަސްތީނުގެ ސިއްހަތާ ބެހޭ ވުޒާރާއިން ޖޫން 28 ގައި ސީއެންއެންއަށް މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި، ފާއިތުވި އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން 784 މީހެއްގެ ހަށިގަނޑު ވަނީ ހޯދިފައެވެ. ނަމަވެސް، އަދިވެސް 7،500 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުން އިމާރާތްތަކުގެ ދަށުގައި ގެއްލިފައިވާ ކަމަށް އެ ވުޒާރާއިން ބުނެއެވެ. އިންޓަނޭޝަނަލް ކޮމިޓީ އޮފް ދަ ރެޑް ކްރޮސް (އައިސީއާރްސީ) ގެ ތަރުޖަމާނު ޕެޓް ގްރިފިތްސް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މަރުވެފައިވާ މީހެއްގެ ހަށިގަނޑު އިމާރާތެއްގެ ދަށުގައި ގިނަ ދުވަހު އޮންނަ ވަރަކަށް، އެއީ ކާކުކަން ދެނެގަތުމަށް ދަތިވެއެވެ. ގާޒާގައި ޑީއެންއޭ ޓެސްޓު ކުރެވޭނެ ވަސީލަތްތައް ނެތުމުން، އިސްކޮޅާއި، އިނގިލީގެ ނިޝާނާއި، ލަކުނު ފަދަ ކަންކަމަކީ މީހުން ދެނެގަތުމަށް ބޭނުންކުރަންޖެހޭ މުހިންމު މައުލޫމާތުތަކެއް ކަމަށް އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.

ހަމަލާތައް މެދުކަނޑާލުމުގެ އުންމީދެއް ނެތްއިރު، ފަލަސްތީނުގެ އާ ޖީލު ދަނީ ނަފްސާނީ ގޮތުން ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކަކާ ކުރިމަތިލަމުންނެވެ. ސެލީ ސާލިހް ފާހަގަކުރި ގޮތުގައި، ކުޑަކުދިން ކުޅޭއިރު ޖަނާޒާތައް ބާއްވާ ގޮތަށް އަމަލުކުރާ މަންޒަރު ފެނުމަކީ އެކުދިންނަށް ލިބިފައިވާ ނަފްސާނީ ގެއްލުން ރަމްޒުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޒުވާނުންނަށް ވަޒީފާ ހޯދުމަކީވެސް ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކަށް ވަނީ ވެފައެވެ. އދ. ގެ އިންޓަނޭޝަނަލް ލޭބަރ އޯގަނައިޒޭޝަން (އައިއެލްއޯ) އިން ހާމަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، މެއި މަހުގެ ނިޔަލަށް ގާޒާގެ ވަޒީފާނެތް މީހުންގެ ނިސްބަތް ވަނީ 85.1 އިންސައްތައަށް އަރާފައެވެ.

ގާޒާ ސިޓީއިން ގެދޮރު ގެއްލިފައިވާ އުމުރުން 24 އަހަރުގެ ލިޔުންތެރިޔާ ޔަހްޔާ އަލްހަމަރްނާ ބުނި ގޮތުގައި، ފަލަސްތީނުގެ ފިރިހެނުން ގިނަ ފަހަރަށް ސިފަކުރެވެނީ ސަލާމަތީ ނަޒަރަކުންނެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އިންތިހާއަށް ދަތި ހާލުގައި ދިރިއުޅެމުންދާ ބައެއްކަން އޭނާ ފާހަގަކުރިއެވެ. ގާޒާގެ ދިރިއުޅުމުގެ ނިޝާންތައް ފޮހެވެމުންދާއިރު، އަލްހަމަރްނާ ފަދަ ޒުވާނުން ދަނީ ވާހަކަ ކިޔައިދިނުމުގެ ތެރެއިން އެމީހުންގެ ތާރީހާއި ހަނދާންތައް ރައްކާތެރިކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރަމުންނެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެންބަރު މަހު އިޒްރޭލުގެ ހަމަލާއެއްގައި ޝަހީދުވި މަޝްހޫރު ޕްރޮފެސަރ ރިފްއަތު އަލްއަރީރްގެ ހަނދާން އާކުރަމުން އޭނާ ބުނީ، މީހުން އަދިވެސް ލިޔެ، ވާހަކަދައްކައި، އުންމީދުކުރަމުންދާ ކަމަށެވެ. އަދި އެއީވެސް ހައްގުތައް ހޯދުމަށް ކުރެވޭ މަސައްކަތުގެ ބައެއް ކަމަށް އޭނާ ސިފަކުރިއެވެ.